ابن سبعين در بدّ العارف از قول ابن سينا در البرهان تفكيك بين عقل و علم را چنين آورده است : « اين عقل همان تصوّرها و تصديقات حاصل در نفس به‌واسطهء فطرت است ، و علم آن است كه به‌واسطهء اكتساب حاصل مىشود . » اين تفكيكى كه ابن سبعين به نظرش رسيده است ، تأئيد سخن امام كاظم ( ع ) است كه بيان كرديم . و در كتاب النفس ابن سينا دربارهء عقل نظرى آمده است : « قوّه‌اى است براى نفس كه ماهيّات امور كلّى را از آن جهت كه كلّىاند ، مىپذيرد . » و عقل عملى يعنى : « قوّه‌اى است براى نفس كه منشأ تحريك قوّهء شوق به انتخاب امورى جزئى ، به خاطر هدفى مشكوك يا معلوم ، مىباشد . » اقوال بسيارى وجود دارد كه اين دو نوع عقل را به نامهاى ديگرى آورده‌اند كه همگى به همان سخن امام على ( ع ) بازمىگردد . از جمله اين كه گفته‌اند : عقل هيولايى ، نيرويى است براى نفس كه از پذيرش ماهيّات اشياء بهره مىگيرد ، و از مواد مجرّد است . چنان كه براى كودكان چنين است و به هيولا نسبت دادند ، چون نفس در اين مرتبه شبيه هيولاى اوّل است كه ذاتا از همهء صورتها خالى است . و عقل بالملكة ، كه استكمال اين قوّه است تا قوّه به فعل تبديل شود . يا چنان كه جرجانى مىگويد : « علم ضروريّات و استعداد نفس براى كسب نظريّات به‌واسطهء آن مىباشد . از جمله ، عقل بالفعل ، كه نظريات نزد قوّهء عاقله به تكرار انتساب ذخيره مىگردند ، به طورى كه ملكهء حضور ذهن هرگاه كه بخواهد براى آن بدون تحمّل دشوارى ، كسب جديد حاصل مىشود ، امّا عملا قابل مشاهده نيست . از جمله ، عقل مستفاد ، كه ماهيّتى است مجرّد از مادّه ، و در نفس از طريق حصول از خارج نقش مىبندد . در عبارت جرجانى يعنى اين كه ، نظريّاتى كه آنها را درك كرد ، به طورى از آن غايب نگردد نزد او حاضر شود . جرجانى تعريفهايى زيبا و گويا را آورده است كه ارائهء آنها موجب گسترش مفهوم عقل براى اهل فهم و خرد مىگردد . از جمله آورده است : عقل ، جوهرى است مجرّد كه به وسيلهء ابزارها ، امور غايب ؛ و به‌وسيلهء مشاهده ، امور محسوس را درك مىكند . همچنين آورده است ، جوهرى است ذاتا مجرّد از مادّه ولى در عمل مقارن با آن ، و همان نفس ناطقه است كه هريك از ما با « من » به آن اشاره مىكنيم . گفته شده است : « عقل جوهرى است روحانى كه خداوند آن را وابسته به بدن انسان آفريده است . » گفته شده است : « عقل نورى است در قلب كه حق را از باطل مىشناسد . » و يا گفته شده است : « عقل و نفس و ذهن يكى